duurzaamsucces

Wat maakt organisaties duurzaam succesvol?

Onderzoek het systeem

Halverwege deze maand haalden Amerikaanse mariniers weer eens de krantenkoppen. Er was een filmpje opgedoken, waarin vier mariniers urineerden over de lijken van gedode Talibanstrijders. De wereld was geschokt.  In een eerste verklaring van het leger werd vermeld dat de gebeurtenissen ‘niet stroken met de geldende normen in het korps‘. Een diepgravend onderzoek zou worden ingesteld, de schuldigen worden gestraft. Dat lijkt niet meer dan logisch. Ik vermoed dat Philip Zimbardo, Professor Emeritus Psychology op Stanford University, voormalig (twee maal) voorzitter van de Western Psychological Association en voormalig voorzitter van de American Psychological Association, hier heel anders over denkt…

Philip Zimbardo is de geestelijk vader van één van de bekendste experimenten uit de geschiedenis van de psychologie: the Stanford Prison Experiment. Dit experiment wees uit dat gewone mensen (extreem) gedrag kunnen vertonen, waarvan ze vooraf zouden denken dit nooit te doen. Zimbardo heeft een taai boek geschreven over dit experiment, en de duiding daarvan, met de alleszeggende titel: The Lucifer Effect; understanding how good people turn evil. Hij staat hierin uitgebreid stil bij Nazi-Duitsland en vele andere cases. Cases die van buitenaf onbegrijpelijk lijken, waarvan ieder ‘normaal’ mens zou denken dat hij/zij nooit dergelijk gedrag zou kunnen vertonen…

Zimbardo stelt dat we veel te veel waarde hechten aan de dispositionele context (‘wie heeft het gedaan?’) en te weinig aandacht hebben voor de situationele context (‘wat heeft ervoor gezorgd dat dit kon gebeuren’). Aan de hand van tonnen onderzoek illustreert hij dat ‘systems are the engines that run situations that create behavioral contexts that influence the human action of those under their control’. Gedrag is in zijn ogen altijd een uitwas van de regels van het systeem.

Eén van de cases die in het boek aan de orde komt, betreft de misstanden in de beruchte Abu Ghraib gevangenis. Deze kwam in 2004 in het nieuws, nadat er foto’s opdoken van mensonterende behandelingen van Iraakse gevangenen door leden van het Amerikaanse leger. Sounds familiar? In zijn boek zet Zimbardo uiteen hoe ‘het systeem’ het mogelijk heeft gemaakt dat deze misstanden plaats konden vinden. En sterker nog: Zimbardo heeft ervoor gewaarschuwd dát ze plaats zouden vinden. Hij illustreert wie verantwoordelijk zou moeten worden gehouden en waarom. Het gaat te ver om alles hier te benoemen, maar even ter illustratie enkele situationele factoren die een rol speelden bij Abu Ghraib:

  • Er is sprake van a new kind of evil: ‘administrative evil’, waarbinnen partijen niet werken op basis van een ethische moraal, maar een juridische moraal
  • De hele kwestie van gevangenen bewaren stond zeer laag op de prioriteitsladder; de functie van gevangenisbewaarder wordt gezien als één van de laagste functies in het leger
  • In alle uitingen over de vijand wordt deze afgeschilderd als ‘laag’, onmenselijk
  • Er is sprake van rolonduidelijkheid; binnen Abu Ghraib lopen allerlei personen rond waarvan niet duidelijk is wat hun functie en mandaat zijn
  • Hogeren in rang uit het leger en derde partijen zetten verkeerde normen (zoals een gevangene doodmartelen en vervolgens de gevangenis uitsmokkelen) 
  • Er is continue stress; de Abu Ghraib gevangenis wordt dagelijks beschoten
  • Etc.

Dergelijke situationele factoren vergrootten de kans op misstanden. En ze waren/zijn zeker niet uniek. Ook in andere gevangenissen in Irak, in Afghanistan en in andere landen kwamen en komen ze voor. En dezelfde misstanden vonden (dus) óók daar plaats, daar is genoeg over bekend. De krantenkoppen hebben ze echter nooit gehaald; na Abu Ghraib zijn vergelijkbare foto’s en ander bewijsmateriaal tijdig vernietigd. 

Zimbardo schrijft vervolgens een vurig pleidooi, waarin hij de leidinggevenden van het Amerikaanse leger (met als hoogste in rang president Bush) verantwoordelijk houdt voor wat er in Abu Ghraib is gebeurd. Helaas zijn alleen de militairen op de betreffende foto’s (zwaar!) gestraft. Only a few get the blame. En ik vrees, en naar ik vermoed Zimbardo ook, dat dat in de casus van de plassende mariniers niet anders uit zal pakken. Degenen die het systeem creëren en de militairen programmeren, blijven waarschijnlijk wederom buiten schot.

Nu over naar de relevantie voor organisaties. Want ook hier zie je dergelijke excessen. Een bekend voorbeeld zijn de hypotheken die het begin van de financiële crisis inluidden. Eerst leek het om één Amerikaanse bank te gaan, toen waren het meerdere  Amerikaanse banken en uiteindelijk bleken er in alle landen ‘foutieve’ hypotheken verstrekt te zijn. Een onethisch product werd de norm. Maar de implicaties van Zimbardo’s gedachtegoed gaan voor mij veel verder dan  ethische kwesties in de lijn van goed / slecht. Eigenlijk laat hij fraai zien dat systemen allerlei ongewenste effecten hebben. Daar is maar weinig aandacht voor, terwijl er op basis van onderzoek toch al best wat over bekend is. Enkele conclusies die eerder zijn getrokken uit verschillende onderzoeken:

  • Regels maken de werkelijkheid
  • Mensen nemen rollen aan, ook al staan ze ver af van hun persoonlijke identiteit
  • Mensen in ‘goede’ rollen kunnen uit hun rol stappen door groepconsensus
  • Situationele macht neemt toe naarmate anonimiteit (bijvoorbeeld door uniformen) of ontmenselijking (door de andere als inferieur af te schilderen) toenemen
  • Hoe groter het verschil tussen je geloof / normen en je acties (coginiteve dissonantie), hoe sterker je gaat rationaliseren dat je het juiste doet
  • Onze behoefte geaccepteerd te worden is zo groot, dat we bereid zijn stomme dingen te doen die vreemden ons opdragen

Verschillende onderzoeken wijzen dus uit dat gedrag (tenminste voor een groot deel) gevormd wordt door de situationele context. En dat vraagt erom dat we binnen organisaties aandacht moeten hebben voor deze situationele context. Daarbij zijn verschillende vragen relevant, zoals:

  • Wat voor ongewenst gedrag is zichtbaar, zelfs al lijkt maar bij één persoon?
  • In hoeverre is er sprake van groepconsensus; is er ruimte voor afwijkend geluid?
  • In hoeverre zijn issues bespreekbaar binnen de organisatie en in hoeverre worden ze ook besproken?
  • Welke rollen hebben mensen in de organisatie en wat hoort er bij deze rollen?
  • Hoe wordt er over elkaar en over anderen gesproken?
  • Wat dragen leiders uit? 
  • Wat is de algemene toon in (externe- en interne) communicatie? 
  • Etc.

Dergelijke vragen kunnen inzicht verschaffen in ‘waarom het gaat zoals het gaat’ in een organisatie. Het is dát inzicht dat in mijn ogen de basis vormt voor het succes van morgen!

Noot:

Zimbardo eindigt zijn boek met een doorkijk naar de omgekeerde vraag: understandig how to turn people good. Ook dáárvoor zijn gelukkig clues gevonden, zoals begin met kleine stapjes (commitment voor iets kleins), practice what you preach en het positief bestempelen van andere mensen (aardig, behulpzaam, etc.). Maar ik wil vooral zijn 10 aandachtspunten om ongewenste invloeden te weerstaan hier noemen. Deze aandachtspunten zijn direct van toepassing op hoe je zelf in het leven staat.

  • ‘I made a mistake’
  • ‘I am mindful’
  • ‘I am responsible’
  • ‘I am me, the best I can be’
  • ‘I respect just authority, but rebel against unjust authority’
  • ‘I want group acceptance, but value my independence’
  • ‘I will be more frame-vigilant’
  • ‘I will balance my time perspective’
  • ‘I will not sacrifice personal or civic freedoms for the illusion of security’
  • ‘I can oppose unjust systems’

Zimbardo stelt dat iedereen in zijn/haar leven de kans krijgt om een held te zijn. En dan komt het erop aan of je er klaar voor bent! 

Advertenties

Enkel berichtnavigatie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: